Ο καρκίνος του παχέος εντέρου είναι από τους λίγους καρκίνους που δεν τους εντοπίζουμε απλώς έγκαιρα, αλλά μπορούμε να τους προλάβουμε. Συνήθως αναπτύσσεται αργά, μέσα σε χρόνια, ξεκινώντας από έναν καλοήθη πολύποδα που δεν δίνει κανένα σύμπτωμα. Αν αυτός ο πολύποδας βρεθεί και αφαιρεθεί, ο καρκίνος δεν θα εμφανιστεί ποτέ.
Σε αυτή τη λογική στηρίζεται το εθνικό πρόγραμμα πρόληψης «Προλαμβάνω», που προσφέρει δωρεάν έλεγχο για τον καρκίνο του παχέος εντέρου. Το πρόγραμμα μπήκε σε νέα φάση τον Σεπτέμβριο του 2026, με χρηματοδότηση από τον κρατικό προϋπολογισμό έως το 2030.
Ποιοι δικαιούνται τον έλεγχο
Το σκέλος του προγράμματος για το παχύ έντερο αφορά άνδρες και γυναίκες ηλικίας 50 έως 69 ετών με ΑΜΚΑ, ασφαλισμένους και ανασφάλιστους.
Δεν καλύπτει όσους ανήκουν ήδη σε ομάδα αυξημένου κινδύνου και χρειάζονται διαφορετική παρακολούθηση. Εξαιρείστε αν έχετε:
- Προηγούμενη διάγνωση αδενωματωδών πολυπόδων του παχέος εντέρου ή του ορθού
- Προηγούμενη διάγνωση καρκίνου παχέος εντέρου
- Ιδιοπαθή φλεγμονώδη νόσο του εντέρου (νόσος Crohn ή ελκώδης κολίτιδα)
- Σύνδρομο Lynch, οικογενή αδενωματώδη πολυποδίαση ή άλλο κληρονομικό σύνδρομο καρκίνου του εντέρου
Το ότι εξαιρείστε δεν σημαίνει ότι χρειάζεστε λιγότερο έλεγχο. Συνήθως σημαίνει ότι χρειάζεστε περισσότερο, με εξατομικευμένο πρόγραμμα που καθορίζει ο γαστρεντερολόγος σας.
Πώς παραλαμβάνετε το τεστ
Οι δικαιούχοι εντοπίζονται μέσα από τα εθνικά μητρώα και ενημερώνονται με SMS. Δεν χρειάζεται να επισκεφθείτε πρώτα γιατρό ούτε να ζητήσετε παραπεμπτικό.
- Αν έχετε ενεργοποιήσει την άυλη συνταγογράφηση, λαμβάνετε ηλεκτρονικό παραπεμπτικό
- Αν όχι, πηγαίνετε σε συμβεβλημένο φαρμακείο με τον ΑΜΚΑ σας
- Παραλαμβάνετε το τεστ δωρεάν και το κάνετε στο σπίτι
Η λίστα με τα συμβεβλημένα φαρμακεία είναι αναρτημένη στην επίσημη σελίδα του προγράμματος.
Τι μετράει στην πραγματικότητα το τεστ
Το τεστ είναι ανοσοχημική εξέταση ανίχνευσης αίματος στα κόπρανα, γνωστή ως FIT. Ανιχνεύει ανθρώπινη αιμοσφαιρίνη σε δείγμα κοπράνων, δηλαδή ίχνη αίματος που δεν φαίνονται με γυμνό μάτι.
Η διάκριση έχει σημασία, και το Υπουργείο Υγείας το έχει διατυπώσει καθαρά: το self test δεν ανιχνεύει αν κάποιος έχει καρκίνο. Ανιχνεύει αιμορραγία στο έντερο, που είναι λόγος να ψάξουμε παραπέρα.
Οι πολύποδες και οι πρώιμοι καρκίνοι αιμορραγούν διαλείποντα και σε ελάχιστες ποσότητες. Το FIT πιάνει αυτή την αιμορραγία πολύ πριν την αντιληφθεί ο ίδιος ο ασθενής. Το ίδιο όμως κάνουν και οι αιμορροΐδες, μια ραγάδα, μια φλεγμονή. Γι’ αυτό ένα θετικό αποτέλεσμα οδηγεί σε εξέταση, όχι σε διάγνωση.
Πόσο αξιόπιστο είναι
Σε συγκεντρωτικά δεδομένα που αξιολόγησε η US Preventive Services Task Force, η ποσοτική ανοσοχημική εξέταση κοπράνων εντόπισε περίπου το 74% των καρκίνων παχέος εντέρου που υπήρχαν τη στιγμή της εξέτασης, με ειδικότητα γύρω στο 94%. Για τα προχωρημένα αδενώματα, δηλαδή τους προκαρκινικούς πολύποδες που μας ενδιαφέρουν περισσότερο, η ευαισθησία ήταν αρκετά χαμηλότερη, γύρω στο 23%.
Από αυτούς τους αριθμούς προκύπτουν δύο πρακτικά συμπεράσματα.
Πρώτον, μία εξέταση δεν είναι εγγύηση εφ’ όρου ζωής. Ο έλεγχος με FIT δουλεύει επειδή επαναλαμβάνεται. Οι ευρωπαϊκές κατευθύνσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τον καρκίνο του παχέος εντέρου συνιστούν FIT κάθε δύο χρόνια για άτομα μέσου κινδύνου, έως τα 74.
Δεύτερον, ένα αρνητικό αποτέλεσμα δεν ακυρώνει τα συμπτώματα. Αν έχετε αιμορραγία από το ορθό, επίμονη αλλαγή στις συνήθειες του εντέρου, ανεξήγητη απώλεια βάρους ή σιδηροπενική αναιμία, πρέπει να ελεγχθείτε ανεξάρτητα από το τι έδειξε το τεστ.
Τι γίνεται αν το αποτέλεσμα είναι θετικό
Το θετικό αποτέλεσμα ενεργοποιεί παραπεμπτικό για δωρεάν επίσκεψη σε γαστρεντερολόγο. Εφόσον κριθεί απαραίτητο, ο γαστρεντερολόγος σας παραπέμπει για δωρεάν διαγνωστική κολονοσκόπηση, μαζί με το καθαρτικό της προετοιμασίας, την αφαίρεση τυχόν πολυπόδων και τη βιοψία.
Ένα άκυρο ή μη σαφές αποτέλεσμα αντιμετωπίζεται όπως το θετικό.
Αξίζει να επαναληφθεί τι σημαίνει στατιστικά ένα θετικό αποτέλεσμα. Σε έναν πληθυσμό ελέγχου όπου ο καρκίνος είναι σπάνιος και η ειδικότητα κινείται γύρω στο 94%, τα περισσότερα θετικά αποτελέσματα δεν είναι καρκίνος. Πολλά οφείλονται σε καλοήθεις και αντιμετωπίσιμες αιτίες αιμορραγίας. Κάποια είναι πολύποδες που αφαιρούνται στην ίδια την κολονοσκόπηση, που είναι ακριβώς το αποτέλεσμα για το οποίο σχεδιάστηκε όλο το πρόγραμμα.
Γιατί ο έλεγχος ξεκινά στα 50
Η Σύσταση του Συμβουλίου της ΕΕ του Δεκεμβρίου 2022 ορίζει ως πληθυσμό-στόχο για τον έλεγχο του παχέος εντέρου τις ηλικίες 50 έως 74, με την ποσοτική εξέταση FIT ως εξέταση επιλογής και την κολονοσκόπηση ως επόμενο βήμα. Το ελληνικό πρόγραμμα κινείται μέσα σε αυτό το πλαίσιο.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες κατέβασαν την ηλικία έναρξης στα 45 το 2021, λόγω της αύξησης των κρουσμάτων σε νεότερους ενήλικες. Τα ευρωπαϊκά προγράμματα, μαζί και το ελληνικό, ξεκινούν προς το παρόν στα 50. Η διαφορά αυτή παραμένει ανοιχτή συζήτηση, και είναι ένας από τους λόγους που τα συμπτώματα σε νεότερους ανθρώπους δεν πρέπει ποτέ να υποτιμώνται με κριτήριο μόνο την ηλικία.
Πόσοι το έχουν κάνει μέχρι σήμερα
Σύμφωνα με στοιχεία του Υπουργείου Υγείας που δημοσιοποιήθηκαν τον Αύγουστο του 2026, έχουν διανεμηθεί πάνω από ένα εκατομμύριο self test για το παχύ έντερο από την έναρξη του προγράμματος, τα οποία οδήγησαν σε περισσότερες από 62.000 ιατρικές πράξεις.
Ο μεγαλύτερος περιορισμός κάθε προγράμματος πρόληψης δεν είναι η ακρίβεια της εξέτασης. Είναι ο αριθμός των ανθρώπων που παραλαμβάνουν το τεστ και δεν το κάνουν ποτέ.
Πότε να απευθυνθείτε σε γιατρό, ανεξάρτητα από το πρόγραμμα
Επικοινωνήστε με γαστρεντερολόγο, χωρίς να περιμένετε πρόσκληση ή αποτέλεσμα εξέτασης, αν παρατηρήσετε:
- Αίμα στα κόπρανα ή μαύρα, πισσώδη κόπρανα
- Αλλαγή στις συνήθειες του εντέρου που κρατάει πάνω από λίγες εβδομάδες
- Ανεξήγητη απώλεια βάρους
- Επίμονο κοιλιακό άλγος ή αίσθημα ατελούς κένωσης
- Σιδηροπενική αναιμία χωρίς προφανή αιτία
- Συγγενή πρώτου βαθμού με καρκίνο παχέος εντέρου ή προχωρημένους πολύποδες, ιδίως πριν τα 60
Τα προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου απευθύνονται σε ανθρώπους χωρίς συμπτώματα. Αν έχετε συμπτώματα, δεν ανήκετε πια σε αυτή την ομάδα, και η σωστή εξέταση είναι η κολονοσκόπηση και όχι το τεστ κοπράνων.