Για δεκαετίες, ο καρκίνος του παχέος εντέρου αντιμετωπιζόταν ως νόσος της μεγαλύτερης ηλικίας. Πάνω σε αυτή την παραδοχή χτίστηκαν τα προγράμματα πρόληψης, αλλά και το κλινικό ένστικτο. Ένας 34χρονος με αιμορραγία από το ορθό καθησυχαζόταν και έφευγε για το σπίτι του.
Η παραδοχή αυτή δεν ισχύει πια. Τα κρούσματα σε ενήλικες κάτω των 50 αυξάνονται σταθερά εδώ και περίπου τρεις δεκαετίες, σε χώρα μετά τη χώρα, ενώ στις μεγαλύτερες ηλικίες μειώνονται ή παραμένουν σταθερά. Για τους περισσότερους ανθρώπους, το γιατί μετράει λιγότερο από το τι κάνουμε γι’ αυτό.
Τι δείχνουν τα δεδομένα
Ανάλυση των μητρώων καρκίνου σε 50 χώρες έδειξε ότι ο καρκίνος παχέος εντέρου νεαρής έναρξης, με διάγνωση μεταξύ 25 και 49 ετών, αυξάνεται στις 27 από αυτές. Σε 14 χώρες, τα ποσοστά ανέβαιναν στους νέους ενήλικες την ίδια στιγμή που παρέμεναν σταθερά ή έπεφταν στις ηλικίες 50 έως 74.
Ειδικά στην Ευρώπη, ανάλυση που κάλυψε 20 χώρες και σχεδόν 188.000 περιστατικά έδειξε ότι η αύξηση ήταν εντονότερη στη νεότερη ομάδα:
- Ηλικίες 20 έως 29: μέση αύξηση 7,9% τον χρόνο
- Ηλικίες 30 έως 39: μέση αύξηση 4,9% τον χρόνο
- Ηλικίες 40 έως 49: μέση αύξηση 1,6% τον χρόνο
Το μοτίβο δεν είναι τυχαίο. Εργασία του Διεθνούς Οργανισμού Ερευνών για τον Καρκίνο, με δεδομένα από Αυστραλία, Καναδά, Αγγλία και ΗΠΑ, έδειξε ότι όσοι γεννήθηκαν το 1990 έχουν τουλάχιστον τετραπλάσιο κίνδυνο σε σχέση με όσους γεννήθηκαν το 1960, ενώ στους Άγγλους άνδρες η διαφορά φτάνει το οκταπλάσιο. Αυτό οι επιδημιολόγοι το ονομάζουν φαινόμενο γενεάς, και δείχνει προς εκθέσεις που ξεκίνησαν νωρίς στη ζωή.
Για την Ελλάδα ειδικά δεν υπάρχουν δημοσιευμένα πληθυσμιακά δεδομένα για αυτή την τάση.
Τι την προκαλεί
Καμία μεμονωμένη αιτία δεν εξηγεί την αύξηση. Τα δεδομένα δείχνουν προς αρκετούς παράγοντες που δρουν μαζί.
Συγκεντρωτική ανάλυση πάνω από ένα εκατομμύριο συμμετεχόντων σε τρεις μεγάλες ευρωπαϊκές μελέτες βρήκε τις εξής συσχετίσεις με τη νόσο νεαρής έναρξης:
- Δείκτης μάζας σώματος, στους άνδρες, για κάθε αύξηση 5 kg/m²: 33% υψηλότερος κίνδυνος, που φτάνει το 55% ειδικά για τον καρκίνο του κόλου
- Αλκοόλ, ανά 30 γραμμάρια την ημέρα: 15% υψηλότερος κίνδυνος
- Ενεργό κάπνισμα έναντι μη καπνιστών: 24% υψηλότερος κίνδυνος
- Σωματική δραστηριότητα έναντι καθιστικής ζωής: 29% χαμηλότερος κίνδυνος για καρκίνο του κόλου
Η καθιστική ζωή φαίνεται να δρα ανεξάρτητα τόσο από το βάρος όσο και από την άσκηση. Σε μελέτη σχεδόν 90.000 γυναικών, όσες έβλεπαν πάνω από 14 ώρες τηλεόραση την εβδομάδα είχαν 69% υψηλότερο κίνδυνο σε σχέση με όσες έβλεπαν 7 ώρες ή λιγότερο, μετά από προσαρμογή για σωματική δραστηριότητα και δείκτη μάζας σώματος.
Το συνολικό διατροφικό μοτίβο μετράει περισσότερο από οποιοδήποτε μεμονωμένο τρόφιμο. Το δυτικού τύπου πρότυπο συνδέεται με υψηλότερο κίνδυνο, ενώ το μεσογειακό και το DASH με χαμηλότερο. Μεγάλη μελέτη κοόρτης έδειξε ότι οι γυναίκες στο υψηλότερο πεμπτημόριο κατανάλωσης υπερεπεξεργασμένων τροφίμων είχαν 45% υψηλότερο κίνδυνο να αναπτύξουν αδενώματα νεαρής έναρξης, δηλαδή τις προκαρκινικές αλλοιώσεις, αν και όχι τον οδοντωτό τύπο.
Το πιο εντυπωσιακό πρόσφατο εύρημα είναι μικροβιακό. Ανάλυση 981 γονιδιωμάτων καρκίνου παχέος εντέρου από 11 χώρες έδειξε ότι οι μεταλλαξιγόνες υπογραφές της κολιβακτίνης, μιας τοξίνης που παράγουν ορισμένα στελέχη E. coli, ήταν 3,3 φορές συχνότερες σε ασθενείς με διάγνωση κάτω των 40 σε σχέση με τους άνω των 70. Οι μεταλλάξεις αυτές χρονολογήθηκαν στα πρώτα δέκα χρόνια της ζωής. Πρόκειται για μηχανισμό, όχι για αποδεδειγμένη αιτία, και προς το παρόν δεν μεταφράζεται σε κάτι που μπορεί να κάνει ο ασθενής. Ταιριάζει όμως με το φαινόμενο γενεάς.
Πόσο κληρονομικό είναι
Λιγότερο απ’ όσο νομίζουν οι περισσότεροι, και περισσότερο απ’ όσο θα έπιαναν τα παραδοσιακά κριτήρια.
Σε μελέτη 450 ασθενών με διάγνωση κάτω των 50, περίπου το 16% έφερε παθογόνο μετάλλαξη σε γονίδιο προδιάθεσης για καρκίνο, και το 8,2% είχε σύνδρομο Lynch. Αξιοσημείωτο είναι ότι το ένα τρίτο όσων βρέθηκαν με μετάλλαξη δεν πληρούσαν τα κλασικά κριτήρια για γενετικό έλεγχο.
Με απλά λόγια: περίπου ένα στα έξι περιστατικά κάτω των 50 έχει κληρονομική προδιάθεση, περίπου τα μισά από αυτά σύνδρομο Lynch, και η μεγάλη πλειοψηφία των περιστατικών είναι σποραδικά. Αυτό ακριβώς είναι το επιχείρημα υπέρ του να προσφέρεται γενετικός έλεγχος σε κάθε ασθενή με διάγνωση σε νεαρή ηλικία, και όχι μόνο σε όσους έχουν εντυπωσιακό οικογενειακό ιστορικό.
Τα συμπτώματα και η καθυστέρηση
Συστηματική ανασκόπηση 81 μελετών με σχεδόν 25 εκατομμύρια ασθενείς κάτω των 50 κατέγραψε τα εξής συμπτώματα κατά τη διάγνωση:
- Αιμορραγία από το ορθό: 45%
- Κοιλιακό άλγος: 40%
- Αλλαγή στις συνήθειες του εντέρου: 27%
Η αιμορραγία από το ορθό είχε μακράν την ισχυρότερη συσχέτιση με διάγνωση καρκίνου, ακολουθούμενη από την αναιμία και το κοιλιακό άλγος.
Η ίδια ανασκόπηση εντόπισε και το πρόβλημα που μετράει περισσότερο. Ο μέσος χρόνος από την πρώτη επίσκεψη μέχρι τη διάγνωση ήταν 6,4 μήνες, με διάμεσο τους τέσσερις μήνες. Καθυστερήσεις τεσσάρων έως έξι μηνών χαρακτηρίστηκαν συνηθισμένες.
Η καθυστέρηση αυτή έχει συνέπειες. Σύμφωνα με την Αμερικανική Αντικαρκινική Εταιρεία, τρεις στους τέσσερις καρκίνους παχέος εντέρου σε ενήλικες κάτω των 50 διαγιγνώσκονται σε προχωρημένο στάδιο, με το 27% να έχει ήδη απομακρυσμένες μεταστάσεις.
Η καθυστέρηση σπάνια βαραίνει μόνο τον ασθενή. Η αιμορραγία από το ορθό σε νέο άνθρωπο αποδίδεται συνήθως σε αιμορροΐδες, και η αλλαγή στις κενώσεις σε ευερέθιστο έντερο, και τις περισσότερες φορές η απόδοση αυτή είναι σωστή. Το πρόβλημα είναι ότι το «συνήθως σωστό» δεν είναι διαγνωστική στρατηγική όταν η εναλλακτική είναι ένας καρκίνος που ανεβαίνει στάδιο όσο περιμένουμε.
Τι κάνουμε
Αν έχετε συμπτώματα, η ηλικία δεν είναι καθησυχαστική. Η αιμορραγία από το ορθό, η επίμονη αλλαγή στις συνήθειες του εντέρου, η σιδηροπενική αναιμία χωρίς προφανή αιτία και η ανεξήγητη απώλεια βάρους χρειάζονται έλεγχο σε κάθε ηλικία. Η διάγνωση των αιμορροΐδων ή του ευερέθιστου εντέρου μπαίνει αφού αποκλειστούν οι εναλλακτικές, όχι στη θέση του αποκλεισμού τους.
Μάθετε το οικογενειακό σας ιστορικό με ακρίβεια. Σύμφωνα με το American College of Gastroenterology, αν έχετε έναν συγγενή πρώτου βαθμού με διάγνωση καρκίνου παχέος εντέρου ή προχωρημένου πολύποδα πριν τα 60, ή δύο συγγενείς πρώτου βαθμού σε οποιαδήποτε ηλικία, η κολονοσκόπηση ξεκινά στα 40, ή δέκα χρόνια πριν από την ηλικία διάγνωσης του νεότερου πάσχοντος συγγενή, όποιο έρθει πρώτο, και επαναλαμβάνεται κάθε πέντε χρόνια.
Ένας συγγενής πρώτου βαθμού με διάγνωση κάτω των 50 ανεβάζει τον δικό σας κίνδυνο για νόσο νεαρής έναρξης κατά δύο έως τέσσερις φορές.
Ξέρετε πού βρίσκεται σήμερα η πρόληψη. Ο ευρωπαϊκός πληθυσμός-στόχος για τον έλεγχο του παχέος εντέρου είναι οι ηλικίες 50 έως 74, και το ελληνικό εθνικό πρόγραμμα καλύπτει τις ηλικίες 50 έως 69. Οι ΗΠΑ κατέβασαν την ηλικία έναρξης στα 45 το 2021. Κανένα ευρωπαϊκό εθνικό πρόγραμμα δεν έχει ακολουθήσει ακόμη. Πρακτικά, στην Ελλάδα, μεταξύ 45 και 50 ο δρόμος προς την κολονοσκόπηση περνάει από τα συμπτώματα ή το οικογενειακό ιστορικό και όχι από πρόσκληση προγράμματος.
Πότε να απευθυνθείτε σε γιατρό
Μην περιμένετε πρόσκληση για προληπτικό έλεγχο αν έχετε:
- Αίμα στα κόπρανα, είτε ζωηρό κόκκινο είτε σκούρο
- Αλλαγή στις συνήθειες του εντέρου που κρατάει πάνω από λίγες εβδομάδες
- Ανεξήγητη απώλεια βάρους
- Επίμονο κοιλιακό άλγος ή κράμπες
- Σιδηροπενική αναιμία χωρίς σαφή αιτία
- Επίμονη κόπωση μαζί με κάποιο από τα παραπάνω
- Οικογενειακό ιστορικό καρκίνου παχέος εντέρου, ιδίως σε νεαρή ηλικία
Το πιο χρήσιμο που μπορεί να κάνει ένας νέος ασθενής είναι να περιγράψει τα συμπτώματά του με ακρίβεια και να επανέλθει αν δεν υποχωρήσουν. Το πιο χρήσιμο που μπορεί να κάνει ο γιατρός είναι να τα πάρει στα σοβαρά με την πρώτη.