Το φούσκωμα είναι από τους συχνότερους λόγους που κάποιος επισκέπτεται γαστρεντερολόγο, και από τα συμπτώματα που υποτιμώνται πιο εύκολα. Σε μελέτη με περισσότερους από 51.000 ανθρώπους σε 26 χώρες, περίπου το 18% ανέφερε φούσκωμα τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα μέσα σε τρεις μήνες. Οι γυναίκες το ανέφεραν περίπου διπλάσια συχνά από τους άνδρες.
Είναι συχνό, συνήθως καλοήθες, και κάποιες φορές το πρώτο σημάδι για κάτι που χρειάζεται αντιμετώπιση. Αυτό το άρθρο αφορά τη διάκριση ανάμεσα στα δύο.
Το φούσκωμα και η διάταση δεν είναι το ίδιο πράγμα
Η διάκριση έχει κλινική σημασία, και οι περισσότεροι χρησιμοποιούν τις δύο λέξεις σαν συνώνυμα.
- Φούσκωμα είναι η υποκειμενική αίσθηση πληρότητας, πίεσης ή εγκλωβισμένου αέρα
- Διάταση είναι η μετρήσιμη αύξηση της περιμέτρου της κοιλιάς
Συχνά συνυπάρχουν, μπορούν όμως να εμφανιστούν και ξεχωριστά. Κάποιος μπορεί να νιώθει έντονο φούσκωμα χωρίς καμία ορατή αλλαγή, και κάποιος άλλος να φουσκώνει ορατά μέσα στη μέρα με ελάχιστη ενόχληση. Οι μηχανισμοί διαφέρουν, και μαζί τους διαφέρει και η αντιμετώπιση.
Πώς μοιάζει το φυσιολογικό φούσκωμα
Ένας βαθμός φουσκώματος μετά τα γεύματα είναι φυσιολογικός. Το έντερο παράγει αέρια καθώς τα βακτήρια ζυμώνουν υδατάνθρακες που δεν απορροφήθηκαν στο λεπτό έντερο. Οι φυτικές ίνες, τα όσπρια, τα κρεμμύδια, ορισμένα φρούτα και οι τεχνητές γλυκαντικές ύλες αυξάνουν όλα αυτή τη ζύμωση.
Το φούσκωμα είναι πιθανότατα καλοήθες όταν:
- Πηγαινοέρχεται και σχετίζεται με συγκεκριμένα γεύματα
- Είναι χειρότερο το βράδυ και καλύτερο το πρωί
- Υποχωρεί μετά από κένωση ή αποβολή αερίων
- Υπάρχει κατά διαστήματα εδώ και χρόνια χωρίς να αλλάζει
- Συνοδεύει γνωστή κατάσταση όπως το ευερέθιστο έντερο ή η λειτουργική δυσπεψία
Πάνω από τους μισούς ασθενείς με σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου, δυσκοιλιότητα ή λειτουργική δυσπεψία αναφέρουν φούσκωμα, και το ποσοστό ξεπερνά το 90% σε όσους έχουν ευερέθιστο έντερο με επικράτηση δυσκοιλιότητας.
Οι συχνότερες υποκείμενες αιτίες
Δυσκοιλιότητα. Η πιο συχνή και η πιο αντιμετωπίσιμη. Τα κόπρανα που παραμένουν στο παχύ έντερο αυξάνουν τη ζύμωση και τον χρόνο διέλευσης. Περίπου οι μισοί ασθενείς με χρόνια δυσκοιλιότητα έχουν και διαταραχή του πυελικού εδάφους, όπου οι μύες δεν συντονίζονται κατά την κένωση, και αυτό δεν απαντά στα καθαρτικά.
Σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου. Στο ευερέθιστο έντερο, το φούσκωμα οφείλεται κυρίως στη σπλαχνική υπερευαισθησία, δηλαδή φυσιολογικές ποσότητες αερίων γίνονται αντιληπτές ως πόνος ή διάταση.
Δυσανεξία σε υδατάνθρακες. Σε ασθενείς με λειτουργικές διαταραχές του εντέρου που ελέγχθηκαν γι’ αυτό, η δυσανεξία στη λακτόζη έχει αναφερθεί σε ποσοστό γύρω στο 51% και η δυσανεξία στη φρουκτόζη γύρω στο 60%.
Κοιλιοκάκη. Ο επιπολασμός με επιβεβαίωση από βιοψία στην Ευρώπη είναι περίπου 0,8%, και το φούσκωμα είναι συχνή εκδήλωση. Αξίζει να αποκλειστεί με αιματολογικό έλεγχο πριν αρχίσει κανείς να αφαιρεί τη γλουτένη, γιατί η εξέταση γίνεται αναξιόπιστη μόλις διακοπεί η γλουτένη.
Κοιλιοφρενική δυσσυνέργεια. Αυτός είναι ο μηχανισμός πίσω από την ορατή διάταση που εμφανίζουν ορισμένοι ασθενείς χωρίς καμία αύξηση των αερίων. Στους υγιείς, το διάφραγμα χαλαρώνει και ανεβαίνει για να δεχθεί το περιεχόμενο του εντέρου, ενώ το κοιλιακό τοίχωμα σφίγγει. Σε αυτούς τους ασθενείς συμβαίνει το αντίθετο: το διάφραγμα συσπάται και κατεβαίνει ενώ οι κοιλιακοί μύες χαλαρώνουν, σπρώχνοντας την κοιλιά προς τα εμπρός. Ο όγκος των αερίων ελάχιστα έχει αλλάξει. Το σχήμα της κοιλιάς έχει αλλάξει δραματικά.
Λειτουργικό φούσκωμα και διάταση. Όταν το φούσκωμα είναι το κυρίαρχο σύμπτωμα και δεν πληρούνται τα κριτήρια για ευερέθιστο έντερο, δυσκοιλιότητα ή δυσπεψία, μπαίνει ως αυτοτελής διάγνωση. Ο παγκόσμιος επιπολασμός είναι περίπου 3,5%.
Πώς μοιάζει ένας λογικός έλεγχος
Η ευρωπαϊκή ομοφωνία συνιστά έναν βασικό αιματολογικό έλεγχο σε όλους τους ασθενείς: γενική αίματος, CRP, TSH, γλυκόζη, HbA1c και αντισώματα έναντι της ιστικής τρανσγλουταμινάσης IgA για κοιλιοκάκη. Έτσι ελέγχονται σε ένα βήμα η αναιμία, η φλεγμονή, ο θυρεοειδής, ο διαβήτης και η κοιλιοκάκη.
Πέρα από αυτό, οι οδηγίες της Αμερικανικής Γαστρεντερολογικής Εταιρείας είναι σκόπιμα συγκρατημένες. Απεικονιστικός έλεγχος και ενδοσκόπηση συνιστώνται μόνο όταν υπάρχουν ανησυχητικά σημεία, πρόσφατη επιδείνωση ή παθολογική κλινική εξέταση. Ο έλεγχος γαστρικής κένωσης δεν ζητείται ως ρουτίνα.
Όπου η κένωση είναι δύσκολη, συνιστάται έλεγχος της ορθοπρωκτικής λειτουργίας για να εντοπιστεί διαταραχή του πυελικού εδάφους, γιατί αυτό αλλάζει εντελώς τη θεραπεία.
Δύο λόγια για το SIBO
Η βακτηριακή υπερανάπτυξη του λεπτού εντέρου προσφέρεται συχνά ως εξήγηση για το φούσκωμα, και τα δεδομένα πίσω της είναι πιο αδύναμα από τη βεβαιότητα με την οποία συνήθως διατυπώνεται.
Κάθε διαγνωστική σύσταση στην κατευθυντήρια οδηγία του American College of Gastroenterology για το SIBO βαθμολογείται ως σύσταση υπό όρους, με πολύ χαμηλή ποιότητα τεκμηρίων. Οι δοκιμασίες αναπνοής, η συνήθης μέθοδος διάγνωσης, έχουν χαμηλή ακρίβεια. Η ευαισθησία της δοκιμασίας με λακτουλόζη κυμαίνεται από 31% έως 68% και η ειδικότητα από 44% έως 100%. Η συμφωνία ανάμεσα στη δοκιμασία αναπνοής και την καλλιέργεια υλικού λεπτού εντέρου είναι περίπου 65%.
Η Αμερικανική Γαστρεντερολογική Εταιρεία είναι σαφής: δεν συνιστά έλεγχο για SIBO σε ασθενείς με φούσκωμα και διάταση, εκτός αν υπάρχουν σαφείς παράγοντες κινδύνου ή βαριά συμπτώματα. Το SIBO υπάρχει, και στον σωστό ασθενή αξίζει να αντιμετωπιστεί. Δεν είναι όμως η προεπιλεγμένη διάγνωση για κάθε ανεξήγητο σύμπτωμα.
Τα ανησυχητικά σημεία
Τα παρακάτω σημαίνουν ότι το φούσκωμα χρειάζεται διερεύνηση και όχι απλή διαχείριση.
- Έναρξη συμπτωμάτων μετά τα 50 χωρίς προηγούμενο σχετικό έλεγχο
- Ακούσια απώλεια βάρους
- Αιμορραγία από το ορθό ή άλλα σημεία γαστρεντερικής αιμορραγίας
- Ανεξήγητη σιδηροπενική αναιμία
- Ψηλαφητή μάζα στην κοιλιά ή παθολογική κλινική εξέταση
- Επίμονοι έμετοι
- Χρόνια διάρροια ή αιφνίδια και επίμονη αλλαγή στις συνήθειες του εντέρου
- Οικογενειακό ιστορικό καρκίνου πεπτικού, κοιλιοκάκης ή φλεγμονώδους νόσου του εντέρου
Ο καρκίνος των ωοθηκών αξίζει ξεχωριστή αναφορά. Είναι ο λόγος που το επίμονο φούσκωμα σε μια γυναίκα δεν αντιμετωπίζεται ποτέ ως καθαρά πεπτικό σύμπτωμα. Οι βρετανικές εθνικές οδηγίες συνιστούν έλεγχο για καρκίνο ωοθηκών σε κάθε γυναίκα, ιδίως 50 ετών και άνω, με επίμονη ή συχνή διάταση κοιλιάς, πρώιμο κορεσμό ή απώλεια όρεξης, πυελικό ή κοιλιακό άλγος, ή αυξημένη συχνότητα και επιτακτικότητα ούρησης, ιδιαίτερα αν αυτά εμφανίζονται περισσότερες από 12 φορές τον μήνα.
Οι ίδιες οδηγίες προσθέτουν κάτι που αξίζει να επαναληφθεί: ο σχετικός έλεγχος πρέπει να γίνεται σε κάθε γυναίκα 50 ετών και άνω με συμπτώματα που θυμίζουν πρωτοεμφανιζόμενο ευερέθιστο έντερο, γιατί το ευερέθιστο έντερο σπάνια εμφανίζεται για πρώτη φορά σε αυτή την ηλικία.
Τι βοηθάει πραγματικά
Πρώτα η δυσκοιλιότητα. Αν τα κόπρανα δεν προχωρούν, τίποτε άλλο δεν θα δουλέψει. Σημειώστε ότι η λακτουλόζη και η πολυαιθυλενογλυκόλη μπορεί να επιδεινώσουν το φούσκωμα σε ορισμένους ασθενείς, και ότι αρκετά συνταγογραφούμενα εκκριταγωγά έχουν δεδομένα από μελέτες ειδικά για το φούσκωμα.
Δίαιτα χαμηλή σε FODMAP, με σωστή καθοδήγηση. Τόσο οι αμερικανικές όσο και οι βρετανικές οδηγίες συνιστούν δοκιμή, αν και βαθμολογούν τα τεκμήρια ως πολύ χαμηλής ποιότητας. Είναι διαδικασία τριών φάσεων: περιορισμός, δομημένη επανεισαγωγή, εξατομίκευση. Δεν είναι μόνιμη δίαιτα, και όταν γίνεται χωρίς διαιτολόγο συνήθως καταλήγει σε άσκοπα περιορισμένη διατροφή αντί για ανακούφιση.
Διαφραγματική αναπνοή, για την κοιλιοφρενική δυσσυνέργεια. Όταν το πρόβλημα είναι η μυϊκή απόκριση και όχι τα αέρια, η επανεκπαίδευση αυτής της απόκρισης είναι η θεραπεία. Το biofeedback έχει δεδομένα σε αυτή την ομάδα.
Biofeedback για τη δυσλειτουργία του πυελικού εδάφους. Αποτελεσματικό όταν ο ορθοπρωκτικός έλεγχος έχει εντοπίσει το πρόβλημα.
Νευροτροποποιητές και ψυχολογικές θεραπείες. Τα αντικαταθλιπτικά σε χαμηλή δόση, ως νευροτροποποιητές, μειώνουν τη σπλαχνική υπερευαισθησία. Η υπνοθεραπεία με στόχο το έντερο και η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία έχουν τεκμηρίωση σε αυτό το πλαίσιο.
Απλά μέτρα. Ο περιορισμός των ανθρακούχων ποτών, της τσίχλας, των σκληρών καραμελών και του γρήγορου φαγητού μειώνει τον αέρα που καταπίνεται. Πρόκειται για λογική συμβουλή χαμηλού κόστους και όχι για θεραπεία αποδεδειγμένη από μελέτες.
Τι δεν βοηθάει
Τα προβιοτικά. Η Αμερικανική Γαστρεντερολογική Εταιρεία αναφέρει ρητά ότι τα προβιοτικά δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία του φουσκώματος και της διάτασης. Οι βρετανικές οδηγίες είναι πιο επιτρεπτικές για το ευερέθιστο έντερο συνολικά, σημειώνοντας ωστόσο ότι δεν μπορεί να συσταθεί συγκεκριμένο στέλεχος. Σε κάθε περίπτωση, για το φούσκωμα ειδικά δεν υπάρχει ισχυρή τεκμηρίωση.
Οι εξετάσεις αίματος IgG για δυσανεξίες τροφών. Οι ευρωπαϊκές και αμερικανικές αλλεργιολογικές εταιρείες είναι κατηγορηματικές: ο έλεγχος IgG ή IgG4 έναντι τροφών δεν αποτελεί έγκυρο διαγνωστικό εργαλείο. Τα αντισώματα αυτά αντανακλούν τη φυσιολογική έκθεση στην τροφή, όχι δυσανεξία σε αυτήν. Το βασικό αποτέλεσμα αυτών των εξετάσεων είναι μια άσκοπα περιορισμένη διατροφή.
Τα πρωτόκολλα για το «διαπερατό έντερο» και οι αγωγές κατά της καντίντα. Η διαπερατότητα του εντέρου είναι υπαρκτό φαινόμενο που εμφανίζεται δευτερογενώς σε ορισμένες νόσους. Δεν είναι αυτοτελής διάγνωση, και τα συμπληρώματα που πωλούνται για τη θεραπεία της δεν έχουν τεκμηρίωση. Η τεκμηριωμένη λοίμωξη του εντέρου από καντίντα περιορίζεται σχεδόν αποκλειστικά σε βαριά ανοσοκατεσταλμένους ασθενείς, ενώ οι μύκητες που ανιχνεύονται σε εξετάσεις κοπράνων είναι παροδικοί επισκέπτες από την τροφή και το σάλιο και όχι μόνιμοι κάτοικοι.
Πότε να απευθυνθείτε σε γιατρό
Κλείστε ραντεβού για εκτίμηση αν το φούσκωμά σας:
- Ξεκίνησε πρόσφατα και είστε άνω των 50
- Υπάρχει τις περισσότερες μέρες και δεν συνδέεται καθαρά με τα γεύματα
- Συνοδεύεται από απώλεια βάρους, αιμορραγία, αναιμία ή εμέτους
- Συνοδεύεται από πρώιμο κορεσμό, δηλαδή νιώθετε χορτάτοι με ελάχιστο φαγητό
- Συνδέεται με πυελικό άλγος ή ουρολογικά συμπτώματα, αν είστε γυναίκα
- Έχει αλλάξει σαφώς χαρακτήρα σε σχέση με το συνηθισμένο σας μοτίβο
Το μακροχρόνιο φούσκωμα που πηγαινοέρχεται με τα γεύματα είναι συνήθως λειτουργικό και διαχειρίσιμο. Το φούσκωμα που είναι καινούργιο, επίμονο και προοδευτικό είναι άλλο ερώτημα, και του αξίζει απάντηση και όχι δίαιτα.